Tarımın başlamasıyla insan evrimi hızlandı: Antik DNA araştırması neler söylüyor?

Şimdiye kadar yapılmış en geniş kapsamlı antik insan DNA analizlerinden biri, tarımın ortaya çıkmasıyla birlikte insan evriminde belirgin bir hızlanma yaşandığını gösteriyor. Araştırmaya göre son 10 bin yıl içinde hastalıklara karşı direnç, vücut yapısı ve davranışlarla ilişkili genlerde önemli değişimler meydana geldi.

Modern insanlar yaklaşık 50.000 yıl önce Avrupa’ya ulaştığında, uzun süre küçük topluluklar halinde yaşayarak geçimlerini avcılık ve toplayıcılıkla sağladılar. Yaklaşık 10.000 yıl önce ise tarımı benimseyip yerleşik düzene geçtiler. Bundan yaklaşık 5.000 yıl sonra, Avrasya bozkırlarından gelen sığır yetiştiricileri tekerlek, metal araçlar ve silahlarla birlikte Avrupa’ya girerek Taş Devri’ni sona erdirip Bronz Çağı’nı başlattı. Zamanla kültürel ve teknolojik dönüşümler hız kazanarak ilk şehirlerin ortaya çıkışından imparatorlukların genişlemesine, oradan da trenler, uçaklar, cep telefonları ve yapay zekanın şekillendirdiği günümüz dünyasına kadar uzandı.

15 binden fazla antik genom analiz edildi

Nature dergisinde yayımlanan çalışma, Avrupa ve Orta Doğu’yu kapsayan Batı Avrasya’dan yaklaşık 18 bin yıllık bir döneme ait 15 binden fazla antik genomu inceliyor. Baş araştırmacı Ali Akbari ve David Reich liderliğindeki ekip, güçlü doğal seçilim izleri taşıyan 479 genetik varyant tespit etti. Bu sayı önceki araştırmalara göre yaklaşık iki kat daha fazla.

Araştırmacılara göre, özellikle son 10 bin yıl insan genomu üzerinde yoğun bir evrimsel baskının yaşandığı bir dönem oldu. Tarımın başlamasıyla birlikte beslenme düzeni değişti ve yüksek vücut yağıyla bağlantılı genlerin yaygınlığı azaldı. Öte yandan tüberküloza direnç sağlayan genler yaklaşık 6 bin yıl önce artış gösterirken, son 3 bin yılda gerilemeye başladı. Kızıl saçla ilişkili genler 4 bin yıl önce daha sık görülür hale gelirken, erkek tipi kellikle bağlantılı genler uzun bir süre boyunca azalma eğilimi gösterdi.

Nüfus yoğunluğunun arttığı ve insanların hayvanlarla daha yakın yaşamaya başladığı Tunç Çağı’nda ise bağışıklık sistemiyle ilgili genlerde dikkat çekici bir yükseliş görüldü. Pasteur Enstitüsü’nden Lluis Quintana-Murci, bu dönemin patojenlerle temasın ciddi biçimde artmasına yol açtığını ve bunun da bağışıklıkla ilgili genler üzerinde seçilim baskısını tetiklediğini ifade ediyor.

Çalışma, büyük kısmı daha önce yayımlanmamış yaklaşık 10 bin antik genom verisinin yanı sıra, geçmiş araştırmalar ve günümüz insanlarına ait genetik verilerle desteklendi. Ayrıca bilim insanları, doğal seçilim ile göç ve popülasyon karışımından kaynaklanan genetik değişimleri ayırt edebilmek için yeni analiz yöntemleri geliştirdi.

David Reich bu araştırmayı kariyerinin en önemli çalışmalarından biri olarak değerlendirirken, antik DNA analizlerinin yalnızca tarih değil, biyoloji hakkında da derin bilgiler sunma potansiyeline ulaştığını vurguladı.

Bununla birlikte tüm sonuçlar kesinlik taşımıyor. Yürüyüş hızı, gelir seviyesi ve eğitim süresi gibi özelliklerle ilişkilendirilen bazı genlerin son 5 bin yılda artış göstermesi dikkat çekse de, bu değişimlerin arkasındaki nedenler henüz net değil. Çalışmanın ortak yazarlarından Harvard Üniversitesi evrim biyoloğu Annabel Perry, bu durumun araştırmacılar için yeni sorular ortaya koyduğunu belirtiyor.

Öte yandan Texal Üniversitesi’den Arbel Harpak, çalışmanın kesin sonuçlar sunmaktan ziyade güçlü verilerle desteklenen ancak daha fazla doğrulama gerektiren hipotezler ortaya koyduğunu ifade ederek temkinli olunması gerektiğini vurguluyor.