Yapay zekada kadın ve erkek eşitliği

UNESCO, Stanford HAI ve Dünya Ekonomik Forumu’nun son iki yıldaki raporları, yapay zeka alanında kadın temsili ile etik çerçeveler arasındaki ilişkiye dikkati çekiyor.

Teknolojide Kadın Derneği Kurucusu ve Eş Başkanı, 360+ Media Interactive Technologies Ajans Başkanı Zehra Öney, yaptığı değerlendirmede, yapay zeka çağında asıl dönüşümün teknik güçten çok “sorumlu tasarım” ekseninde yaşandığını söyledi.

Konuyla ilgili UNESCO’nun “Women4Ethical AI” raporuna atıf yapan Öney, kadınların yapay zeka ve etik alanında yüksek etkinlik göstermelerine rağmen yapay zeka ekosisteminde hala ciddi biçimde az temsil edildiklerini vurguladı. “AI (yapay zeka) araştırmacılarında kadın oranı yüzde 12, akademik AI kadrolarında yüzde 16, AI startup yöneticilerinde yüzde 18 seviyesinde.” diyen Öney, bunun yalnızca eşitlik değil, teknoloji kalitesi meselesi olduğunu belirtti.

Açık kaynak modellerde erkeklerin daha yüksek statülü rollerle, kadınların ise daha düşük statülü rollerle eşleştirildiğine dair bulgulara işaret eden Öney, belirli bir modelde yanıtların yaklaşık yüzde 20’sinde kadınları nesneleştiren içerikler görüldüğünü hatırlattı.

Bu noktada “sonradan düzeltme” değil, “tasarımdan itibaren etik” yaklaşımının önemini vurgulayan Öney, yapay zekada eşitliği, güvenliği ve sorumluluğu en baştan tasarımın içine gömmek gerektiğini dile getirdi. Öney, şu değerlendirmede bulundu:

UNESCO’nun önerdiği çerçeve de bunu söylüyor; etik, sonradan eklenen bir kontrol listesi değil, ürünün doğduğu yer olmalı. Bu yaklaşım, normatif bir hassasiyet olmanın ötesinde stratejik bir sürdürülebilirlik meselesidir. Bu yüzden ben teknolojide kadın liderliği meselesini ‘yeni bir trend’ gibi değil, sistemin tam kapasiteye ulaşması için gereken bir tamamlayıcı unsur gibi görüyorum. Çünkü teknoloji artık sadece ürün değil, karar alma kültürü, risk yönetimi ve paydaş yönetimi demek. Bu noktada kadınların rolünü ‘etik konularda zaten baskınlar’ gibi bir varsayımla okumayı doğru bulmuyorum çünkü UNESCO’nun ‘Women4Ethical AI’ raporunun asıl söylediği şey bunun tersi: Kadınlar, AI ekosisteminde hala ciddi biçimde az temsil ediliyor.

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) ve ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsünün (NIST) güncel çerçevelerine işaret eden Öney, güvenilirlik ve hesap verebilirliğin artık rekabet avantajı haline geldiğini belirterek, “Teknik açıdan güçlü olsalar dahi güven üretmekten yoksun sistemler, uzun vadeli değer yaratma aşamasında başarısızlığa mahkumdur.” dedi.

Önümüzdeki dönemin kritik yetkinliği “yapay zeka yönetişim okuryazarlığı” olacak

Yapay zekanın hızla yaygınlaştığına işaret eden veriler, bu alandaki yönetişim tartışmalarını da güçlendiriyor. Stanford AI Index verilerine göre, 2024’te yapay zeka kullanan şirketlerin oranı yüzde 78’e yükselirken, bir önceki yıl bu oran yüzde 55 seviyesindeydi.

Öney, teknolojinin yaygınlaşma hızının risk yönetimi kapasitesiyle aynı ölçüde ilerlemediğini, bu noktada yeni bir yetkinlik alanının ortaya çıktığını ifade ederek, “Yaygınlaşma ile risk yönetimi aynı hızda ilerlemiyor. Kurumlar sadece AI’ı kullanma değil, nerede ve hangi denetimle kullanacağını tasarlama sorumluluğu taşıyor.” değerlendirmesini yaptı. Bu noktada gelecek dönemin kritik yetkinliğinin yapay zeka yönetişim okuryazarlığı olacağını bildiren Öney, veri kaynağını, model davranışını ve hesap verebilirlik zincirini analiz edebilme kapasitesinin belirleyici bir güç haline geldiğini söyledi.

Zehra Öney’e göre bu dönüşüm aynı zamanda kadınlar için yapay zeka ekosisteminde stratejik bir rol alanı yaratıyor. Yapay zeka ve bilgisayar mühendisliği alanlarında doktora mezunları arasında kadın oranının uzun yıllardır yüzde 20’nin altında seyrettiğini hatırlatan Öney, buna karşın etik, yönetişim ve risk yönetimi başlıklarında kadın uzmanların giderek daha görünür hale geldiğine dikkati çekti.

Dünya Ekonomik Forumu raporlarının da yapay zekada yönetişim ve risk yönetimi konularını giderek daha fazla öne çıkardığını belirten Öney, tartışmanın artık “Bunu yapabilir miyiz?” sorusundan “Bunu nasıl sorumlu ve güvenli şekilde yaparız?” sorusuna evrildiğini kaydetti. Avrupa Birliği’nin AI Yasası’nın yüksek riskli sistemlerde insan gözetimini zorunlu kıldığına işaret eden Öney, “Agentic AI gibi daha otonom sistemlere giderken, insan denetimi, hesap verebilirlik ve şeffaflık, tasarımın parçası olmak zorunda.” dedi.

Küresel istihdamın yaklaşık yüzde 40’ının yapay zekadan etkilendiğini, gelişmiş ekonomilerde bu oranın yüzde 60’a kadar çıktığını hatırlatan Öney, bu dönüşümün doğru yönetilmemesi halinde mevcut eşitsizliklerin derinleşebileceği uyarısında bulundu.

Öney, tam da bu şeffaflığın sağlanabilmesi için yapay zeka yönetişimi konusunda uzmanlaşmış daha fazla kadın liderin ortaya çıkması, teknolojinin daha kapsayıcı ve sorumlu biçimde şekillenmesi gerektiğini, bu alanda risklerin doğru yönetilmemesi halinde ise eşitsizliklerin derinleşebileceğini vurguladı.

Rol model etkisi ve Türkiye’nin potansiyeli

Yapay zeka etiği alanındaki görünür kadın araştırmacıların gençler için güçlü bir rol model etkisi yarattığını belirten Öney, “Görünür olan her güçlü kadın araştırmacı, yalnızca bilimsel bir başarı hikayesi değil, aynı zamanda sektöre giren genç kadınlar için ‘Ben de burada olabilirim’ mesajı taşıyor.” diye konuştu.

Türkiye’de STEM (fen bilimleri, teknoloji, mühendislik, matematik) alanlarında kadın öğrenci oranının arttığını anlatan Öney, yerli büyük dil modelleri (LLM) açısından etik önyargı denetiminin kritik olduğunu söyledi.

“Yerli LLM’ler açısından bu konu daha da kritik çünkü dil modelleri, eğitildikleri veri setindeki kültürel kalıpları doğrudan yansıtabiliyor.” diyen Öney, etik denetimin kalite standardının bir parçası haline gelmesi gerektiğini vurguladı.

Genç kadınlara mesaj veren Öney, “Yapay zekayı öğrenmek sizi geleceğin dünyasına hazırlar ama onun sınırlarını tartışabilecek bilgiye ve cesarete sahip olmak, sizi geleceği şekillendiren insanlar arasına taşır.” tavsiyesinde bulundu.